اخبار باشگاه اقتصاددانان

یکی از خطاهای مداوم در تحلیل اقتصاد ایران این است که شکست سیاست‌ها را صرفا به «اشتباهات فنی» سیاستگذار تقلیل می‌دهند. در‌حالی‌که مساله اصلی اغلب در سطحی عمیق‌تر قرار دارد: در وتوپوینت‌های ساختاری، یعنی گره‌های نهادی، حقوقی و سیاسی‌ای که هر سیاست اقتصادی را پیش از اجرا یا در میانه راه متوقف، خنثی یا وارونه می‌کنند. در چنین نظمی، سیاست خوب هم می‌تواند به نتیجه بد برسد؛ زیرا مسیری که باید از آن عبور کند، خود با موانع متعدد و ذی‌نفعان قدرتمند مسدود شده است.

جنگ‌ها علاوه بر ویرانی شهرها، زیرساخت‌ها و سرمایه فیزیکی می‌توانند رابطه دولت و جامعه، ظرفیت حکمرانی و جایگاه کشور در اقتصاد جهانی را نیز دگرگون ‌سازند. تجربه کشورهای مختلف در سه دهه گذشته نشان می‌دهد بازسازی پایدار بر سه ستون استوار است: بازسازی اعتماد، بازسازی ظرفیت دولت و بازسازی پیوند با اقتصاد جهانی. اگر دو ستون نخست در داخل کشور شکل می‌گیرند، ستون سوم عمدتا در حوزه سیاست خارجی ساخته می‌شود.

در قرن نوزدهم، ثروت در زمین خلاصه می‌شد؛ اما به‌تدریج و در قرن بیستم، نفت جای آن را گرفت؛ اکنون و در سال۲۰۲۶، گران‌بهاترین دارایی جهان نه‌ در اعماق زمین، بلکه در فاصله ۱۵سانتی‌متری چشمان ما نهفته است. این همان است که به آن توجه (Attention) می‌گوییم. در اقتصاد کلاسیک، ما نگران نرخ تورم و قیمت ارز هستیم، اما در لایه‌های زیرین جامعه ایران، یک ارز نامرئی در حال مبادله است که بسیار پایدارتر از ریال و کمیاب‌تر از ارزها است. هر بار که گوشی خود را باز می‌کنیم و در فضای مجازی غرق می‌شویم، در واقع در حال انجام یک معامله پولی هستیم؛ ما توجه خود را به حراج می‌گذاریم و پلتفرم‌ها آن را به پول و دارائی گران‌بها تبدیل می‌کنند.

ایالات متحده و ایران برای پایان جنگ به تفاهم‌ رسیدند. با این حال، مسائل اصلی مانند آینده برنامه هسته‌ای ایران، وضع عوارض بر عبور از تنگه هرمز و آزادسازی ۲۴‌میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده به فاز دوم مذاکرات موکول شده است. کارشناسان می‌گویند حتی با اجرای این توافق، بازگشت کامل جریان نفت به سطح پیش از جنگ ماه‌ها طول می‌کشد.

ترامپ اعلام کرده است که ایالات متحده و ایران برای پایان دادن به جنگ خود به توافق رسیده‌اند. او در پستی در سایت «تروث سوشال» نوشت: «تبریک به همه!» و سپس برای نظارت بر نمایش عمومی و پرزرق‌وبرقی که به مناسبت تولدش در محوطه جنوبی کاخ سفید ترتیب داده بود، راهی شد. با این حال، ایالات متحده دستاورد چندانی برای جشن گرفتن ندارد؛ ترامپ و تیمش، در زمانی رکوردشکن، جنگ را به حریفی واگذار کردند که از نظر نظامی متوسط، اما با این وجود به شدت خطرناک است.

پس از آنکه ایالات متحده و ایران بر سر آنچه به نظر می‌رسد یک توافق آتش‌بس ۶۰روزه است به توافق رسیدند، جریان نفت می‌تواند بار دیگر از طریق تنگه هرمز آغاز شود. با این حال، اینکه این جریان با چه کیفیتی و چقدر آزادانه برقرار خواهد شد، همچنان یک پرسش بی‌پاسخ است.

«بگذارید نفت جریان یابد!» دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، عصر یکشنبه با این کلمات اعلام کرد که ایالات متحده پس از گذشت بیش از صد روز، برای پایان دادن به جنگ با ایران و بازگشایی تنگه هرمز به توافقی دست یافته است و امضای رسمی آن برای ۱۹ ژوئن برنامه‌ریزی شده است. کمی بعد، مقامات ایرانی تایید کردند که دو طرف یادداشت تفاهمی (MOU) را نهایی کرده‌اند که محاصره دریایی بنادر ایران توسط نیروی دریایی آمریکا را لغو کرده و آتش‌بس فعلی را تمدید می‌کند.

تنگه هرمز، شاهراه حیاتی انرژی جهان است. بسته شدن احتمالی آن، یک شوک عرضه جهانی ایجاد می‌کند که قیمت انرژی را جهش داده، تورم را در اقتصادهای بزرگ مانند آمریکا و اروپا شعله‌ور ساخته و بانک‌های مرکزی را در تنگنای انتخاب بین مهار تورم و حفظ رشد قرار می‌دهد. تجربه تاریخی کانال سوئز و تنگه‌های بسفر و داردانل نشان داده که کنترل یک‌جانبه و انحصار آبراه‌های استراتژیک، به‌جای تامین منافع پایدار، می‌تواند به بحران و عدم تحقق اهداف بینجامد. در مقابل، برخی پژوهشگران الگویی مبتنی‌بر همکاری و همزیستی منافع پیشنهاد می‌دهند: تاسیس

تنگه هرمز، به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین شاهراه‌های انرژی جهان، جایگاهی بی‌بدیل در اقتصاد و امنیت بین‌الملل دارد. بر پایه داده‌های موجود، عرض این تنگه در باریک‌ترین نقاط خود به ۲۱ تا ۲۴مایل دریایی می‌رسد. مطابق کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، هر کشور ساحلی از ۱۲مایل آب سرزمینی برخوردار است، در نتیجه، تمامی عرض تنگه عملا در محدوده آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار می‌گیرد و گذرگاهی با عنوان «آب آزاد» در آن باقی نمی‌ماند.

تنگه هرمز و خلیج‌فارس به عنوان شریان حیاتی اقتصاد انرژی جهان، همواره کانون تنش‌های ژئوپلیتیک بوده‌اند. این مقاله به تشریح معماری مالی و حقوقی « شرکت مختلط غیرسهامی تنگه هرمز (صندوق)» می‌پردازد؛ ابتکاری نوین در دیپلماسی اقتصادی که با هدف تبدیل «مزیت ژئوپلیتیک» به «ثروت توزیع‌شده منطقه‌ای» طراحی شده است. در این ساختار، با بهره‌گیری از مدل شرکت مختلط (Mixed Partnership) و با اتکا به شاخص‌های ترکیبی جمعیتی ملت‌ها و جغرافیایی، مکانیسمی برای تسویه بدهی‌های تاریخی و تامین امنیت پایدار دریایی ایجاد می‌شود. شایان ذکر است حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای در پیامی به مناسبت ۱۰ اردیبهشت‌ روز ملی خلیج فارس، با تاکید بر رقم خوردن فصل نوین خلیج فارس و تنگه هرمز، قواعد حقوقی و اِعمال مدیریت جدید تنگه هرمز را به نفع آسایش و پیشرفت همه‌ ملت‌های منطقه دانستند.

تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های انرژی در نظام اقتصاد جهانی است. روزانه بخش بزرگی از صادرات نفت و گاز خلیج فارس از این آبراه عبور می‌کند و هرگونه اختلال در آن می‌تواند به سرعت به بازارهای جهانی انرژی، تورم، سیاست‌های پولی و بازارهای مالی سرایت کند. در شرایطی که تنش‌های ژئوپلیتیک در خاورمیانه افزایش می‌یابد، احتمال بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران به یکی از مهم‌ترین سناریوهای ریسکی برای اقتصاد جهانی تبدیل می‌شود.

عرضه اولیه بنگاه موشکی ایلان ماسک به سرخط خبرهای حوزه تکنولوژی و بازارهای مالی تبدیل شده است. این شرکت با جذب ۷۵‌میلیارد دلار و ارزش ۱.۸تریلیون دلاری توانست چشم‌ها را به خود خیره کند. با این حال سوالات زیادی درباره این اعداد وجود دارد؛ برای مثال، ارزش این بنگاه ۹۵برابر جریان نقدی آن است و نمی‌توان با معیارهای سنتی بازارهای مالی، این قیمت را توجیه کرد. از طرفی، شاید واقعا توجیهی در کار نباشد و این تنها موجی است که در آینده به عنوان تب یا حباب هوش مصنوعی شناخته می‌شود.

حالا که عرضه اولیه سهام اسپیس‌ایکس انجام شده، نوبت به دو غول هوش مصنوعی، آنتروپیک و اوپن‌ای‌آی، رسیده است تا سرمایه‌گذاران آنها را نیز هضم کنند. این ترکیب برای بازاری که عادت ندارد عرضه‌های اولیه‌ای با چنین ابعادی را حتی به‌صورت جداگانه جذب کند، بسیار سنگین است؛ چه برسد به اینکه چند مورد از آنها در فاصله‌ای کوتاه پشت سر هم وارد بازار شوند. پرسش اصلی این است که اثرات جانبی این موج چه زمانی آشکار خواهد شد.

ژوئن سال گذشته ستونی نوشتم با عنوان «راهنمای مقدماتی ارزش‌گذاری سهام». در آن مطلب حتی لینکی به یک ابزار ساده ارزش‌گذاری هم ارائه کردم که به‌قدری آسان بود که همه می‌توانستند از آن بهره ببرند. اما مدل‌های تنزیل جریان نقدی (DCF) یک مشکل دارند: برای اینکه بتوان ارزش یک شرکت را محاسبه کرد، باید جریان خالص پول ورودی و خروجی آن مثبت باشد. به همین دلیل، چند سال پس از آنکه در اواسط دهه ۱۹۹۰ کارم را به‌عنوان مدیر پرتفو آغاز کردم، تحلیلگرانی که تلاش می‌کردند سهام شرکت‌های دات‌کام را به سرمایه‌گذاران بفروشند، شروع به استفاده از نسبت «قیمت به فروش» کردند. وقتی آن معیار هم مضحک به نظر رسید، معیارهای تازه‌ای مثل «قیمت به تعداد کلیک» یا «قیمت به تعداد چشم‌هایی که به سایت نگاه می‌کنند» اختراع کردند و همه می‌دانیم آن داستان چگونه پایان یافت. جای تعجب نیست که سرمایه‌گذاران هنوز هم افسانه‌های ارزش‌گذاری مبتنی بر جریان نقدی را به هر چیز دیگری ترجیح می‌دهند. البته این به آن معنا نیست که استفاده از معیارهای دیگر، از جمله نسبت قیمت به فروش، همیشه اشتباه است.

درحالی‌که بحران‌ را با خسارت‌های ملموس می‌شناسند، این پدیده می‌تواند آثار به مراتب مخرب‌تری داشته باشد. بر این اساس، سیاست‌های نادرستی که به واسطه بحران تشدید می‌شوند، کارکرد نهادها را تحلیل می‌برند و شکاف انتظارات عمومی و توان اجتماعی، انسجام اجتماعی را تهدید می‌کنند.

در بحران‌های طولانی جوامع در حال توسعه، نگاه‌ها اغلب به تهدیدهای خارجی و مذاکرات فرسایشی با قدرت‌های بزرگ دوخته می‌شود، اما آنچه در لایه‌های پنهان رخ می‌دهد، شاید مهلک‌تر باشد. داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد خسارات اقتصادی مستقیم منازعات در سال ۲۰۲۴ میلادی به حدود ۲۰ تریلیون دلار، معادل ۱۱.۶ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی رسیده است. با این حال، پدیده‌ای ظریف‌تر و ویرانگرتر در جریان است بنام آنتروپی نهادی، این مفهوم بدان معناست که فروپاشی تدریجی انسجام اجتماعی نه بر اثر بمباران دشمن، که ناشی از شکاف فزاینده میان انتظارات عمومی و واقعیت‌های اجرایی، و مهم‌تر از آن، کنار رفتن خیرعمومی از محاسبات راهبردی مسوولان است.

سال ۱۹۸۵ گلوله‌ای بر پیکر اتحاد جماهیر شوروی شلیک شد و سال ۱۹۹۱ نقش بر زمین گشت و پیکرش همانند درختی که موریانه ساختار درونی آن را ویران و پوک کرده باشد از هم متلاشی گشت. درست است که ایالات متحده هرگز به‌ صورت رسمی گلوله‌ای جنگی به سوی اتحاد جماهیر شوروی شلیک نکرد، اما این به معنای نبود جنگ نبود. جنگی بزرگ در جریان بود جنگی که میدان اصلی آن نه خاکریزها و ناوهای جنگی، بلکه اقتصاد، فناوری، رسانه و ذهن انسان‌ها بود. در این نبرد، واشنگتن سلاحی را به ‌کار گرفت که صدای انفجار نداشت اما قدرت تخریبش کمتر از بمب و موشک نبود و آن گلوله‌های از جنس دلار بود بسیاری تصور می‌کنند فروپاشی شوروی صرفا نتیجه فشارهای خارجی آمریکا، مسابقه تسلیحاتی یا کاهش قیمت نفت بود، اما واقعیت عمیق‌تر از این‌هاست. فشار خارجی تنها زمانی می‌تواند یک قدرت بزرگ را از پا درآورد که آن قدرت از درون دچار فرسایش شده باشد. شوروی پیش از آن‌که قربانی آمریکا شود، قربانی ساختار اقتصادی و سیاسی خود شده بود. ساختاری که به‌تدریج توان بازتولید، اصلاح و رقابت را از دست داده بود.

شوک تورمی بالا در گروه بهداشت و درمان در اردیبهشت‌ به ثبت رسید. در پی افزایش هزینه‌های دارویی و درمانی، کمبود دارو و نقص‌ها در تامین ارز و حذف ارز ترجیحی در بسیاری از اقلام، ‌رئیس شورای عالی سازمان نظام پزشکی در نامه‌ای در تاریخ ۱۸ام ماه جاری به رئیس سازمان برنامه و بودجه، درخواست تامین منابع سازمان‌های بیمه‌گر جهت تسویه مطالبات انباشت‌شده مراکز درمانی را مطرح کرد.

قیمت خدمات درمانی یا همان تعرفه‌های خدمات تشخیصی و درمانی با رشد قابل‌توجهی در سال۱۴۰۵ نسبت به سال۱۴۰۴ همراه بوده است. با گذشت بیش از ۲ماه از زمان اعمال این تعرفه‌ها، با اعلام آمار تورم نقطه به نقطه ماهانه توسط دو نهاد بانک مرکزی و مرکز آمار ایران شاهد بیشترین تورم ماهانه در بخش بهداشت و درمان در میان سایر گروه‌های خدماتی بوده‌ایم. طبق این آمار خدمات تشخیصی و درمانی در اردیبهشت نسبت به فروردین ۲۳.۱درصد و نسبت به اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۴ بیش از ۸۰درصد افزایش داشته است. این موضوع را می‌توان یکی از مهم‌ترین رویدادهای اثرگذار بر صنعت بیمه کشور دانست. اگرچه در نگاه نخست افزایش هزینه‌های مذکور بیشتر از منظر افزایش هزینه‌های درمانی مردم مورد توجه قرار می‌گیرد،

تورم پزشکی (Medical Inflation) مشتمل بر تورم دارویی، درمانی، تشخیصی و بستری در سال ۱۴۰۵ را نمی‌توان با یک عدد واحد بیان کرد چرا که هر یک از این زیرشاخه‌ها تابع محرک‌های متفاوت نرخ ارز، سیاست‌های ارزی دولت، تعرفه‌گذاری شورای‌عالی بیمه سلامت، هزینه‌ منابع انسانی، قیمت تجهیزات پزشکی وارداتی، هزینه سرمایه بیمارستان‌ها و همچنین سطح تعهد بیمه‌های پایه هستند.

با حذف ارز ترجیحی از بسیاری از داروها و تجهیزات پزشکی و نیز افزایش بی‌سابقه نرخ ارز، به یک‌باره افزایش چشم‌گیری در هزینه دارو و تجهیزات پزشکی را شاهد بودیم به طوری که بازار دارویی در سال ۱۴۰۴ که حدود ۳۸۰ همت بود، پیش‌بینی می‌شود در سال جاری به ۷۰۰ همت برسد. از طرفی حذف ارز ترجیحی از تجهیزات پزشکی قیمت برخی از کالاهای پزشکی را تا ده برابر افزایش داده است. همه اینها به‌علاوه کاهش نقدینگی در صنعت داروسازی و کمبود ارز باعث شده که سازمان‌های ناکارآمد بیمه نتوانند به تعهدات خود عمل کنند تا حدی که می‌توان مشاهده کرد عملا به سازمان‌های ورشکسته تبدیل خواهند شد.

برای جمهوری‌خواهان که در انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر از اکثریتی شکننده دفاع می‌کنند، نگرانی اصلی این است که پیامدهای اقتصادی جنگ بیشتر از خود جنگ دوام بیاورد. جنگ با ایران و انسداد تنگه هرمز، بازار انرژی را دچار اختلالی کرده که ماه‌ها پس از هرگونه توافق احتمالی ادامه خواهد یافت. کارشناسان می‌گویند حتی در صورت بازگشایی فوری، جریان نفت به دلیل گلوگاه‌های لجستیکی و زیرساخت‌های آسیب‌دیده تا ماه‌ها به حالت عادی بازنمی‌گردد. این وضعیت، قیمت بنزین را در آمریکا ۳۵درصد نسبت به سال قبل افزایش داده و حدود ۱۰۰‌میلیارد دلار هزینه تحمیل کرده است.

بر اساس تازه‌ترین نظرسنجی اکونومیست/یوگاو، محبوبیت خالص دونالد ترامپ به منفی ۲۵ رسیده است؛ درحالی‌که جنگ با ایران و وضعیت اقتصاد همچنان از مهم‌ترین نگرانی‌های رأی‌دهندگان در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر به شمار می‌روند.

درحالی‌که دولت ترامپ در حال سنجش گزینه‌های دیپلماسی و فشار نظامی علیه ایران است، یک ساعت سیاسی در داخل کشور در حال تیک‌تاک است. به گفته مت اسمیت، تحلیلگر نفت در موسسه کپلر (Kpler)، حتی اگر تنگه هرمز، شاه‌راه جهانی نفت، همین امروز به طور فوری بازگشایی شود، به دلیل گلوگاه‌های لجستیک شامل نفت‌کش‌های به دام افتاده، موجودی‌های انباشته‌شده انبارها و زیرساخت‌های آسیب‌دیده نفتی، ممکن است ماه‌ها طول بکشد تا جریان نفت به حالت عادی بازگردد؛ موضوعی که عادی‌سازی بازارهای جهانی انرژی را به انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر نزدیک‌تر می‌کند. اسمیت گفت: «در این صورت، تا سه‌ماه چهارم سال طول خواهد کشید تا اوضاع به حالت عادی برگردد.»

گمانه‌زنی‌های جاری درباره شکل‌گیری یک «موج آبی» بزرگ در انتخابات ماه نوامبر برای به قدرت رساندن دموکرات‌ها، «قانون هیدرولوژی سیاسی» را کاملا نادیده می‌گیرد: واقعیت این است که در دریاهای یخ‌زده هیچ موجی شکل نمی‌گیرد. لایه ضخیم یخی که امروز سیاست آمریکا را خفه کرده، نشان‌دهنده توازن پایدار ناشی از پدیده‌ای به نام «حزب‌گرایی منفی» است؛‌ میلیون‌ها رای‌دهنده در سراسر کشور تنها علاقه‌ای خفیف و لرزان به حزب خود دارند، اما در مقابل، از حزب رقیب به شدت متنفر و بیزارند و همین تنفر موتور محرک اصلی آنها در انتخابات است.

جنگ اخیر و جهش تورم، بازار مسکن را با بحرانی بی‌سابقه مواجه ساخته است. افزایش هزینه‌های ساخت‌وساز و کاهش قدرت خرید مردم، قیمت خرید و اجاره خانه را به سطوحی رسانده که برای بسیاری غیرقابل پرداخت و تحمل است. اجاره‌بها سهم زیادی از درآمد خانوارها را بلعیده و دسترسی به سرپناه را دشوار کرده است. در همین حال عرضه واحدهای مسکونی از تعداد خانوار بیشتر است و نزدیک به ۲میلیون خانه، خالی مانده است. بانک‌ها بازیگری اصلی در این بازار هستند که مسکن را به کالایی سرمایه‌ای و مبادله‌ای تبدیل کرده‌اند.

در روزهایی که جنگ، گرانی و تورم بر حال و آینده ایران سایه انداخته، اژدهای مسکن آرام از خواب چندین ساله خود برخاسته و بازاری که برای سالیان در رکود به سر می‌برد برای رونقی نگران‌کننده خیز برداشته است. بیم آن می‌رود بی‌توجهی به این خیز، ضربه سنگینی را بر اقتصاد و جامعه ایران فرود آورد. به‌خصوص با نزدیک شدن به فصل تمدید اجاره‌ها، علائم این مشکل را می‌توان در انواع آسیب‌های سکونتی از قبیل بی‌خانگی (خیابان‌خوابی، ماشین‌خوابی، پشت‌بام‌خوابی)، تخلیه و جابه‌جایی اجباری مشاهده کرد.

پاییز۱۳۵۶، در یکی از سکونتگاه‌های حاشیه تهران، بولدوزرها برای تخریب خانه‌هایی وارد شدند که از نگاه مدیران شهری «غیرقانونی» بودند. ساکنان این محله‌ها اما روایت دیگری داشتند. بسیاری از آنها مهاجرانی بودند که در سال‌های پیش از آن، در پی اصلاحات ارضی، تغییرات اقتصادی و جست‌وجوی کار راهی پایتخت شده بودند اما توانایی خرید یا اجاره مسکن در تهران را نداشتند. در جریان مقاومت مردم در برابر تخریب‌ها، فردی به نام محرم کردلو کشته شد و اعتراضات گسترده‌ای شکل گرفت. شدت واکنش‌ها به حدی بود که دولت ناچار شد در سیاست خود تجدیدنظر کند و چند ماه بعد محدوده قانونی شهر تهران تغییر یافت.

شهری را تصور کنید که در آن هزاران خانه خالی وجود دارد، اما بخش بزرگی از مردمی که در خیابان‌های همان شهر زندگی می‌کنند، نه توان خرید خانه‌ها را دارند و نه حتی امید به اجاره مجدد همان خانه‌ای که در آن ساکن‌اند. شاید فکر کنید که این تصویر، توصیفِ اغراق‌آمیزی است از جامعه‌ای فقیر، اما درواقع روایتی است از وضعیت امروز بازار مسکن ایران. شهری مثل تهران با انبوهی از آپارتمان‌های خالی روبه‌روست که نه کسی در آنها زندگی می‌کند و نه صاحبانشان حاضر به فروش یا اجاره معقول آن هستند.

پنتاگون ماه‌هاست با استقرار ناو هواپیمابر نیمیتز و هزاران تفنگدار دریایی در کارائیب، خود را برای حمله به کوبا آماده کرده و تنها منتظر چراغ سبز ترامپ است. همزمان، وزارت دادگستری آمریکا رائول کاسترو، رئیس‌جمهور سابق کوبا، را به دستور سرنگونی دو هواپیما در ۱۹۹۶ متهم کرده است. به گفته کارشناسان، واشنگتن با هدف جبران تحقیر خود در جنگ با ایران و تحت فشار مارکو روبیو، وزیر خارجه کوبایی‌تبار ایالات متحده، سه سناریوی نظامی شامل دستگیری کاسترو، حملات محدود با هدف پذیرش شروط آمریکا یا تهاجم تمام‌عیار را بررسی می‌کند؛ با این حال اما هر گزینه‌ای پرمخاطره است.